Karpuzun tadı neden kaçtı? Kabak aşısı tüketiciyi karpuzdan uzaklaştırıyor mu?
Endüstriyel tarımda tek endişe lezzet ve doku kaybı değil. Monokültür tarım, yani aynı ürün ve aynı çeşidin zamanla tüm üretime hakim olması, tarımın geleceği için hayati bir önem taşıyan biyoçeşitliliğe de zarar veriyor

Gürkan Akgüneş: t24

Üç karpuz aldım, üçü de çöpe gitti."

"İçi sert, tadı yok. Ailece karpuzdan soğuduk."

"Bir kere aldım, yiyemedik. İneğe verdim."

Kurban bıçağı kesmiyor. Bal kabağı gibi olmuş."

"Kabak aşısı yapanın karpuzu yenmez."

Son günlerde karpuz fiyatlarının düşüşüyle ilgili haberlerin altına yapılan yorumları okurken dikkatimi çeken şey, insanların fiyatı değil tadı konuşması oldu.

Normalde üreticinin zarar ettiği haberlerde mazot konuşulur, market fiyatları konuşulur, aracıların kazancı konuşulurdu. Ama konu karpuz olunca, işin rengi değişiyor. Okuduğum yüzlerce yorumun ortak noktasıysa şu: "Karpuz artık eski karpuz değil."

Karpuz kabak tadı veriyor!

Üstelik bu serzeniş yeni de değil. Yaklaşık 10 yıldır Türkiye'nin farklı bölgelerinde aynı cümleyi duyuyoruz; Nerede o eski karpuzlar..

Peki neden, karpuzun tadı ve dokusu zaman içinde değişti? Bu sorunun yanıtı; karpuzun yetiştirilme biçiminde saklı.

Bugün Türkiye'de üretilen karpuzların çok büyük bölümü kabak anaçları üzerine aşılanarak yetiştiriliyor. Yani toprağın altında kabak kökü var. Toprağın üstünde ise karpuz meyvesi bulunuyor. Kabak ile karğuz melezi geliyor artık markete manava.

Bunun tercih edilme nedeni ise toprakta yıllardır biriken fusarium gibi hastalıklar. Toprak hastalıkları, karpuzun çekirdekten yetişmesini zorlaştırıyor. Kabak kökü ise hastalıklara dayanıklı ve daha güçlü. Üstelik daha erkenci üretime izin veriyor ve daha fazla verim sağlıyor. Hasat edilen ürünün tonajı yüksek oluyor.

Çiftçi açısından bakıldığında son derece rasyonel bir tercih. Aynı arazide üretime devam edebiliyorsunuz. Daha fazla meyve alabiliyorsunuz. Daha iri karpuz üretebiliyorsunuz. Ancak sorun da tam bu noktada başlıyor. Çünkü tüketici karpuzu tonla değil, tadıyla değerlendiriyor. Tarlada dekara düşen verim artarken, sofradaki memnuniyet aynı oranda artmıyor.

“Karpuz aldım karpuz tadı yoktu”
Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. İbrahim Ortaş da karpuzun kabak tadı vermesinin, kendi doğal kök sistemi yerine başka bir bitkinin kökü üzerinde yetiştirilmesinden kaynaklandığını söylüyor. "Karpuz karpuzdur, kabak kabaktır" diyen Ortaş, her iki bitkinin aynı familyadan geldiğini ancak tatlarının farklı olduğunu vurguluyor.

O da Adana’da karpuz sezonunu açmış ama sonuçtan memnun kalmamış; “Ben de karpuzun tadının kaçtığını görüyorum. Aldım bu yıl tükettim ama karpuz tadını alamadım."

Ortaş'a göre kabak kökü toprağa daha dayanıklı olabilir, daha fazla verim sağlayabilir, ancak bitkiye taşıdığı besin akışı karpuzun kendi kök sistemindekiyle birebir aynı değil. Bu nedenle aroma, şeker ve doku üzerinde farklılaşmalar ortaya çıkabiliyor. Durumu bir organ nakline benzeten Ortaş şöyle diyor: "Bir organ nakli gibi düşünün. Organlar birbirlerini kabul ediyorlar ama tat aynı mı? Değil."

Aşılı karpuzda sorun ne?
Elbette farklı görüşte olan bilim insanları da var. Daha önce görüştüğüm bazı bahçe bitkileri uzmanları, doğru anaç, doğru çeşit, doğru sulama ve doğru hasat uygulandığında aşılı karpuzun kalite kaybı yaşamayacağını savunmuştu.

Onlara göre sorun yalnızca aşı değil; Erken hasat, yanlış çeşit seçimi, yetersiz güneşlenme, aşırı sulama, yanlış gübreleme.. Bunların hepsi lezzeti etkiliyor.

Kuşkusuz tarlada tüm dengelerin doğru kurulması iyi sonuçlar veriyordur. Bunun örnekleri de markete, pazar geliyordur ama tüketicinin de ısrarla karpuzun tadından şikayet ettiği aşikâr. Sonuçta tüketici meyveye bilimsel yaklaşmıyor. Marketten aldığı karpuzu kesiyor ve kararını veriyor. Beğeniyorsa tekrar alıyor. Beğenmiyorsa almıyor. Tarımın en acımasız hakemi de bu.

Tek yönlü üretimin riski
Bugün Adana karpuzu denildiğinde yıllar önce oluşan o güçlü marka algısının zayıflamaya başladığını görüyoruz. Daha da çarpıcısı, bazı tüketicilerin sosyal medyada İran karpuzunu övmeye başlaması.

Bir zamanlar Diyarbakır karpuzu, Adana karpuzu, Çukurova karpuzu isimleri lezzetin garantisi olarak görülürdü. Şimdi ise insanlar karpuzu kesmeden güvenemiyor.

Tabii endüstriyel tarımda tek endişe lezzet ve doku kaybı değil. Monokültür tarım, yani aynı ürün ve aynı çeşidin zamanla tüm üretime hakim olması, tarımın geleceği için hayati bir önem taşıyan biyoçeşitliliğe de zarar veriyor. Daha az verimli olduğu gerekçesiyle birçok mısır ve buğday türü zamanla kayboldu gitti mesela.

Evet daha fazla verim, elbette çok önemli. Ama daha az çeşitlilik, daha az lezzet, daha az aroma tuzağı da verimin hemen kıyısında.

Belki de bugün karpuzda yaşadığımız tartışma yarın başka ürünlerde de karşımıza çıkacak. Çünkü tarım son yıllarda verim artışı üzerine büyük başarı hikâyeleri yazdı. Ama bazen rakamların anlattığı hikâye ile sofranın anlattığı hikâye aynı olmayabiliyor.

Bugün karpuz üreticisinin yaşadığı fiyat krizinin altında yalnızca arz fazlası olmayabilir. Belki de tüketicinin karpuzla kurduğu bağın zayıflaması yatıyor olabilir. Çünkü insanlar pahalı olduğu için değil, beğenmedikleri için de satın almamaya başlar.

Tarımın geleceğinde verim elbette önemli olacak. Hastalıklarla mücadele de. İklim krizine dayanıklılık da.

Ancak bütün bunları yaparken lezzeti ikinci plana atarsak, sonunda çok daha büyük bir bedel ödeyebiliriz. Çünkü tatsız bir karpuzu insanlara bir kez satabilirsiniz. İkinci kez satmanız çok daha zordur.

O yüzden bazı spesifik ürünlerde, verimden çok kaliteye odaklanmak kazancın güvencesine dönüşebilir. Çünkü bazen az ama öz olan, çok ama sıradan olandan daha değerlidir.

Yoksa bir gün çocuklarımız karpuzu sadece büyük ve kırmızı bir meyve olarak tanıyacak; bizim hatırladığımız o kokulu, sulu ve damağa yayılan gerçek karpuz tadını hiç bilmeyecekler.